همزمان گزارشهایی از انفجار در سیریک، بندرعباس، قشم، جاسک، عسلویه، چابهار، کنارک و مناطقی از خوزستان منتشر شد.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
در حالی که فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا (سنتکام) میگوید، ارتش این کشور غیرنظامیان را هدف قرار نمیدهد، در کوهستکِ سیریک، ساختمانی مسکونی که مراسم عروسی در آن در جریان بود، به شدت آسیب دید و گزارشها از کشته و زخمی شدن غیرنظامیان خبر داد.
استانداری هرمزگان و مقامهای محلی کشتهشدن دستکم چهار نفر، از جمله یک کودک و زخمیشدن دهها نفر را اطلاعرسانی کردهاند. دو روز پیش از آن نیز جزیره لارک هدف حمله آمریکا قرار گرفته بود.
بیشتر بخوانید: ترامپ: مقامهای جمهوری اسلامی باید به خاطر جنایتهای جنگی محاکمه شوند
در این میان، ابهامهایی درباره عامل حمله به کوهستک و چگونگی وقوع آن نیز مطرح شده است؛ دعاویای که بدون بررسی مستقل نمیتوان درباره آنها داوری کرد.
این نخستین بار نیست که نام یک مکان غیرنظامی در ایران با ویرانی مکانها و مرگ غیرنظامیان در جریان این مخاصمات گره میخورد.
مدرسه میناب و سالن ورزشی لامرد نیز در ماههای گذشته هدف حمله قرار گرفتهاند؛ مکانهایی که قرار بود محل آموزش و بالیدن باشند، به قتلگاه غیرنظامیان تبدیل شدند. مقامهای جمهوری اسلامی آمریکا را به هدف قرار دادن غیرنظامیان متهم کردهاند؛ اتهامی که آمریکا رد میکند و میگوید، اهدافش نظامی بودهاند.
با گذشت ماهها از آغاز درگیریهای نظامی در ایران، اما ورای روایتهای متضاد، هنوز در بیپاسخی عملی به چندی از اساسیترین پرسشهای حقوق بشری، خون شهروندان بیدفاع همچنان بر زمین میریزد: حقوق بینالملل چه تعهداتی برای طرفهای مخاصمه در قبال جان غیرنظامیان تعیین کرده است؟ هر یک از طرفین برای حفاظت از مردمی که در میانه این جنگ گرفتارند، چه وظایفی دارند؟
در این گزارش، بهار صبا، پژوهشگر ارشد امور ایران در دیدهبان حقوق بشر و معین خزایلی، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بشر، در گفتوگو با دویچه وله به این پرسشها پاسخ میدهند.
جنگ؛ آزمونی برای تعهدات طرفهای درگیر
بهار صبا در پاسخ به چیستی حقوق غیرنظامیان در جنگها، با تأکید بر اصل تفکیک میگوید: «طرفهای جنگ باید میان نظامیان و غیرنظامیان تمایز قائل شوند، از هدف قرار دادن غیرنظامیان و حملات نامتناسب یا غیرقابلتفکیک، خودداری و تمام اقدامات احتیاطی ممکن را برای کاهش آسیب به غیرنظامیان اتخاذ کنند. اهدافی مانند خانه، مدرسه و بیمارستان نیز اصولاً غیرنظامی و تحت حفاظتاند.»
او میگوید، در مناطق شهری، حضور شمار زیاد غیرنظامیها تعهدات طرفهای جنگ برای کاهش آسیب به آنها را افزایش میدهد.
به گفته او: «این اقدامات شامل راستیآزمایی ماهیت هدف، ارزیابی پیامدهای حمله و در صورت امکان، صدور هشدار قبلی است؛ هشداری که باید مؤثر باشد و زمان کافی برای ترک منطقه و رسیدن به محل امنتر فراهم کند. هشدارهای مبهم برای مناطق بسیار گسترده، بدون مشخص کردن منطقه جغرافیایی یا صادرشده بدون فاصله زمانی کافی از زمان حمله، مؤثر محسوب نمیشوند.»
او تصریح میکند: «با این حال، حتی اعلام هشدار قبلی نیز مسئولیت طرفهای درگیر برای رعایت کامل قواعد حقوق بشردوستانه را از بین نمیبرد. بنابراین، غیرنظامیانی که منطقه را ترک نمیکنند یا امکان پناهگرفتن در جای دیگری را ندارند، همچنان تحت حمایت این قوانین قرار دارند.»
این پژوهشگر ارشد امور ایران در دیدهبان حقوق بشر میافزاید: «در صورت نقض جدی قواعد حقوق بشردوستانه، این اقدامات میتواند مصداق جنایت جنگی باشد؛ از جمله حملات تعمدی یا حملاتی که بدون رعایت اصول تفکیک و تناسب انجام شده و به غیرنظامیان آسیب زده باشد.»
از نقض حقوق بشردوستانه تا جنایت جنگی
به گفته بهار صبا: «دیدهبان حقوق بشر در ماههای گذشته مواردی از نقض حقوق بشردوستانه از سوی همه طرفهای جنگ را مستند کرده که برخی از آنها ممکن است مصداق جنایت جنگی باشند و باید مورد تحقیق قرار گیرند. از جمله حمله آمریکا به مدرسهای در میناب در نخستین روز جنگ که با توجه به تحقیقات این سازمان، باید به عنوان جنایت جنگی بررسی شود.»
به گفته او، ایران نیز در مقابل، به عنوان طرف درگیر “موظف است که اقدامات احتیاطی لازم را برای حفاظت از غیرنظامیان تحت کنترل خود در برابر پیامدهای عملیات نظامی انجام دهد.”
صبا شرح میدهد: «این اقدامات میتواند شامل ایجاد پناهگاههای مناسب و در دسترس، هشدارهای بهموقع، انتقال غیرنظامیان به مناطق امن، هدایت و تنظیم ترافیک، حفاظت از اماکن غیرنظامی و سازماندهی نیروهای امدادی باشد.»
غیرنظامیان و اماکن آنها؛ خارج از اهداف نظامی
معین خزائلی، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بشر نیز در این باره با اشاره به اصل تفکیک میگوید: «بر اساس پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو، طرفهای درگیر موظفاند میان نظامیان و غیرنظامیان و همچنین اماکن و اموال نظامی و غیرنظامی، تفکیک قائل شوند؛ بنابراین حمله مستقیم به غیرنظامیان یا اماکن و اموال غیرنظامی ممنوع است.»
او تأکید میکند: «صرف وجود یک هدف نظامی در یک محل، بهخودیخود توجیهکننده حمله نیست. حملهکننده باید در تمام مراحل عملیات، از بررسی اطلاعات و انتخاب سلاح گرفته تا تعیین زمان حمله، خطرات احتمالی برای غیرنظامیان را در نظر بگیرد و برای به حداقل رساندن تلفات جانبی اقدام کند.»
به گفته معین خزائلی، تنها احتمال حضور غیرنظامیان، حملهکننده را موظف میسازد که تدابیر احتیاطی اتخاذ کند: «بر اساس ماده ۵۷ پروتکل اول و قواعد حقوق عرفی، برنامهریزی حمله باید بر پایه اطلاعات راستیآزماییشده باشد و ادعای وجود یک هدف نظامی بهتنهایی کافی نیست. همچنین باید پیامدهای احتمالی حمله، از جمله مرگ یا جراحت غیرنظامیان و تخریب اموال آنها، پیشاپیش ارزیابی شود.»
مسئولیت مهاجم از انتخاب هدف تا انتخاب سلاح
معین خزائلی با اشاره به حمله اخیر به مراسم عروسی در سیریک توضیح میدهد: «در هر تجمع غیرنظامیان، هم مکان و هم جمعیت، غیرنظامی محسوب میشوند و چنین تجمعی هدف مشروع حمله نیست. حتی اگر ادعا شود هدفی نظامی در آن محل وجود داشته، این موضوع باید پیش از حمله راستیآزمایی و احتمال حضور غیرنظامیان نیز در ارزیابی خطر لحاظ شده باشد.»
او تأکید میکند که “استناد به دفاع مشروع، طرف مهاجم را از تعهد به حفاظت از غیرنظامیان معاف نمیکند. حتی در دفاع نیز رعایت اصول تفکیک، تناسب و احتیاط الزامی است”.
استقرار نظامی در مناطق غیرنظامی و مسئولیت ایران
معین خزائلی با اشاره به قوانین بینالملل میگوید: «ایران نیز موظف است از بهکارگیری غیرنظامیان و اماکن غیرنظامی بهعنوان اهداف یا محلهای نظامی و سپر انسانی خودداری کند. قرار دادن تأسیسات نظامی در مناطق غیرنظامی یا استفاده نظامی از اماکن غیرنظامی در شرایطی که غیرنظامیان در آن حضور دارند، میتواند مصداق استفاده از سپر انسانی باشد.»
او تصریح میکند: «علاوه بر پرهیز از استفاده از غیرنظامیان و اماکن غیرنظامی بهعنوان سپر انسانی، باید به جمعیت غیرنظامیِ ساکن مناطق نزدیک به اهداف نظامی نیز هشدار بهموقع داده شود. اگر این مناطق در صورت حمله به هدف نظامی در معرض خطر قرار داشته باشند، باید پیش از حمله تخلیه شوند.»
به گفته خزائلی، آمادهسازی نهادهای امدادی و اورژانس و فراهمکردن پناهگاه و پایگاههای مناسب برای پناهگرفتن و تخلیه غیرنظامیان، از جمله اقداماتی است که در توصیههای کمیته بینالمللی صلیب سرخ نیز بر آنها تأکید شده است.
او میگوید: «با این حال، در روزهای اوج حملات، جمهوری اسلامی عملاً مردم را در خیابانها نگه میداشت و برگزاری تجمعهای شبانه همزمان با حملات هوایی، جان غیرنظامیان را بهشدت در معرض خطر قرار میداد و میتوانست مصداق استفاده از سپر انسانی باشد.»
این حقوقدان میافزاید: «صرف نبود پناهگاه یا سامانه هشدار، بهخودیخود نقض حقوق بینالملل محسوب نمیشود؛ مسئله اصلی، عمدی بودن این وضعیت است. اگر یک حکومت عامدانه جمعیت غیرنظامی را در معرض خطر قرار دهد و از آن برای سوءاستفاده از تلفات غیرنظامیان استفاده کند، این اقدام میتواند مصداق استفاده از سپر انسانی باشد.»
به گفته او: «اگر چنین وضعیتی گسترده و در طولانیمدت ادامه داشته باشد، میتواند از منظر حقوق بشردوستانه نیز به عنوان نقض تعهد به حفاظت از غیرنظامیان تفسیر شود».
خزائلی شرح میدهد: «استقرار اهداف نظامی در مناطق مسکونی میتواند برای ایران مسئولیت حقوقی ایجاد کند اما این اقدام، منطقه را به هدف مشروع نظامی تبدیل نمیکند و آمریکا همچنان موظف است تلفات احتمالی غیرنظامیان و اصل تناسب را در حمله در نظر بگیرد.»
دویچه وله فارسی را در واتساپ دنبال کنید
خزائلی تأکید میکند که نقض قوانین جنگ از سوی یک طرف، تعهدات طرف مقابل در قبال غیرنظامیان را کاهش نمیدهد؛ زیرا تعهدات طرفهای مخاصمه مستقل از یکدیگر است و نقض قانون از سوی یک طرف نمیتواند توجیهی برای نقض آن از سوی طرف دیگر باشد.
