کمی بعدتر زلنسکی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت از اوایل ماه ژوئیه، اوکراین نظارت فعال ماهوارهای روسیه بر کشورهای حوزه خلیج فارس و همچنین تأسیسات نظامی آمریکا در آن منطقه را ثبت کرده است. به گفته او، این تصاویر سپس در اختیار ایران قرار گرفتهاند.
او همچنین مدعی شد: «در عین حال، ارتباط روشنی میان تصاویر ماهوارهای روسیه از این مکانها و حملات ایران وجود دارد؛ هم پیش از حملات و در جریان آمادهسازی آنها، و هم پس از حملات برای ارزیابی میزان خسارت واردشده است.»
همکاری نظامی ایران و روسیه بر کسی پوشیده نیست اما ادعای اوکراین درباره همکاری اطلاعاتی این دو کشور و دادن اطلاعات حساس آمریکا از طرف روسیه به ایران تا چه حد میتواند با واقعیت منطبق باشد؟
فرزانه روستایی، تحلیلگر سیاسی، همکاری اطلاعاتی وامنیتی روسیه و ایران را نه ادعا که “فکت” میداند. او به دویچهوله میگوید: «با حداقل دانش نظامی هم میتوان متوجه شد که محال است جمهوری اسلامی اطلاعات مربوط به ساختمانهای سیا در سه نقطه خاورمیانه را پیدا کرده باشد و دقیقا همان ساختمانها را زده باشد. اصلا بدون هماهنگی ماهوارهای و بدون دسترسی اطلاعات ناوبری جدید محال است چنین اتفاقی بیفتد، هم رویترز اعلام کرد هم سنتکام به طور ضمنی اعلام کرد و هم پنتاگون دارد این موضوع را بررسی میکند.»
پنتاگون (وزارت جنگ آمریکا) و سنتکام (مرکز فرماندهی ایالات متحده در منطقه) تا کنون هیچ اظهارنظر رسمی در این باره نکردهاند اما خبرگزاری رویترز روز ۲۲ ژوئیه در گزارشی اختصاصی از سوی منابع اطلاعاتی در این باره نوشت: «نهادهای اطلاعاتی آمریکا هنوز به جمعبندی قطعی درباره دخالت احتمالی روسیه نرسیدهاند. با این حال، دقت و اثربخشی حملات و همچنین سابقه همکاریهای فنی مسکو با تهران، از جمله دلایلی است که این فرضیه را تقویت کرده است.»
در بخش دیگری از گزارش رویترز امده است: «به گفته یک مقام منطقهای که به یک یادداشت داخلی اطلاعاتی غربی دسترسی داشته، روسیه “احتمالا” در هدفگیری مراکز سیا نقش داشته است.»
دستکم دو مرکز وابسته به سیا در ماه مارس هدف حمله ایران قرار گرفتند؛ یکی از این مراکز، ایستگاه سیا در سفارت آمریکا در ریاض و دیگری مرکزی در شرق عراق بود.
بیشتر بخوانید: ضربات ایران به تجهیزات آمریکایی؛ آیا پای روسیه در میان است؟
فرزانه روستایی با اشاره به پیمان راهبردی ایران و روسیه که در زمان ریاست جمهوری ابراهیم رئیسی تهیه و در دوره مسعود پزشکیان امضا شد، میگوید: «درست است که روسها در این پیمان زیر بار هیچ تعهد نظامی نرفتند اما این پیمان مربوط به قبل از حملات اخیر اوکراین بود. حملاتی که اوکراین در سال ۲۰۲۶ شروع کرده و مشخصا معلوم است اطلاعات جدیدی از ناتو و آمریکا دریافت میکند و بیشتر آبروریزی برای پوتین و روسیه ایجاد کرده، معادلات روسیه را تغییر داده است. روسیه در آن پیمان همکاری با ایران زیر بار هیچ تعهد نظامی نرفت اما در شش ماه گذشته همه چیز تغییر کرده و به نظر من پالیسی روسیه تغییر کرده و از بیطرفی ضمنی به طرفداری علنی از جمهوری اسلامی رسیده است.»
توافق جامع راهبردی میان ایران و روسیه در تاریخ ۲۸ دی ۱۴۰۳ توسط مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین امضا شد. این توافق بیشتر شامل همکاریهای اقتصادی و تجاری است اما در آن بر “تقویت تبادل اطلاعات و همکاریهای نظامی” تاکید شده است.
فرزانه روستایی معتقد است “چه آمریکا خوشش بیاید و چه نیاید” فاکتورهای جدیدی وارد معاملات منطقه شده که دولت ایالات متحده باید آنها را در نظر بگیرد و یکی از آنها هم همکاری اطلاعاتی روسیه و ایران است.
آیا ممکن است پای اروپا به جنگ ایران باز شود؟
برخی تحلیلگران هدف قرار دادن کشتی ایران توسط اوکراین را تاکتیک کییف برای کشاندن اروپا به جنگ ایران میدانند.
حمید آصفی، تحلیلگر سیاسی مقیم ایران در یادداشتی که در این باره در کانال تلگرامیاش منتشر کرده این موضوع را لااقل در شرایط کنونی نامحتمل میداند چرا که به نظر او جنگ مسنقیم اروپا با ایران میتواند نتیجهای معکوس برای اوکراین داشته باشد و تمامی منابع نظامی و مالی و اطلاعاتی اروپا را به سمت ایران سرازیر کند.
بیشتر بخوانید: دیدار روبیو و لاوروف؛ اوکراین، ایران و چین در دستور کار
او هدف اوکراین را نه درگیر کردن مستقیم اروپا در جنگ ایران بلکه “ورود ایران به محاسبات امنیتی اروپا” میداند و مینویسد: «اوکراین میخواهد اروپا به این نتیجه برسد که همکاری نظامی تهران و مسکو بخشی از مسئله امنیتی اروپاست اما لزوماً نمیخواهد اروپا برای حل این مسئله وارد یک جنگ تازه شود… کافی است اروپا را متقاعد کند که ایران و روسیه دیگر دو پرونده امنیتی جداگانه نیستند.»
اما برای روسیه کاملا برعکس است؛ درگیر شدن مستقیم اروپا در جنگ ایران برای روسیه به معنای کنار رفتن یا کمتر شدن هرچند موقت تهدیدات اروپا علیه مسکو خواهد بود.
فرزانه روستایی در این باره میگوید: «برنامه روسیه گسترش این جنگ و ایجاد یک باتلاق بزرگتر برای غرب است. شما فرض کنید جمهوری اسلامی مثلا به تجهیزات و سربازان امریکایی در بلغارستان موشک پرتاب کند و با ناوبری روسها این موشکها به اروپا برسد و اصابت کند، اروپا ناخواسته وارد این درگیری شده است. به نظر من این بخشی از برنامه روسیه است و اصلا بعید نیست که محقق شود. هرچقدر در ایران بحران جدیتر، گستردهتر و چالش برانگیزتر باشد من فکر میکنم هم روسیه فرصت آرامش و آسایش و تجدیدقوا خواهد داشت هم اینکه امریکا به دردسر بزرگتری میافتد.»
و به دردسر افتادن اروپا و امریکا برای روسیه یعنی یک راه فرار و تنفس.
حقوق بینالملل چه میگوید؟
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، روز یکشنبه ۴ مرداد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهوری اوکراین، به یک کشتی تجاری ایرانی حمله کرده و در جریان آن یک ملوان کشته شده است.
عراقچی این حمله را “نقض آشکار منشور سازمان ملل” خواند و گفت در تماسهایی با کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، و سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، موضع تهران را اعلام کرده است.عراقچی تاکید کرد در این تماسها گفته اقدام اوکراین علیه کشتی ایرانی “نمیتواند بیپاسخ بماند”.
پیش از این نیز، منوچهر مرادی، دستیار وزیر امور خارجه و مدیرکل اوراسیا، کاردار موقت اوکراین در تهران را احضار و اعتراض شدید جمهوری اسلامی را به آنچه وزارت خارجه ایران “اقدامی خصمانه و مجرمانه” خوانده، به او ابلاغ کرده بود.
بیشتر بخوانید: جنگ ایران؛ روسیه “در حال ارسال پهپاد به تهران است”
جواد شعلهسعدی، کارشناس حقوق بینالملل در پاریس میگوید هم حقوق عرفی و هم کنوانسیون کونتهگوبی که در سال ۱۹۸۲ در سازمان ملل تصویب شد مقرر کردهاند که کشتیها در حقیقت اموال و دارایی کشوری محسوب میشوند که با پرچمش حرکت میکنند و بنابراین از نظر عرفی مثل سرزمین آن کشور به حساب میآیند. اما با این حال عملکرد خود ایران تا کنون این موضوع را نقض کرده است.
او به دویچه وله میگوید: «در این شرایط خاص وقتی ایران مخصوصا در این جنگ اخیر توجیهی دارد که به دلیل وجود پایگاههای امریکا در کشورهای دیگر به خاک این کشورها حمله میکند، اوکراین میتواند از توجیهات ایران استفاده بکند برای اینکه این حمله را توجیه کند و پیامدهای حقوقی آن را به همان تعبیر و نگاهی که ایران نسبت به مساٰئل جاری منطقهای دارد، اطلاق کند.»
این متخصص حقوق بینالملل به همکاری ایران و روسیه در ارسال پهپادهای ایران و تکنولوژیهای دیگر به روسیه که همه در جنگ علیه اوکراین به کار گرفته شدهاند اشاره کرده و میگوید: «همکاری ایران با روسیه در حمله به اوکراین میتواند شبیه همکاری کشورهای خلیج فارس با امریکا در حمله به ایران باشد یا حتی حضور پایگاههای امریکا در این کشورها. در نتیجه این خیلی از استدلال ایران به دور نیست و اوکراین میتواند این [حمله به کشتی ایران] را با همان دیسکورس ایران توجیه بکند، به هر حال اوکراین در جنگ با روسیه است و ایران هم با کمک کردن به روسیه به نوعی وارد این جنگ شده است.»
خزر؛ “دریای صلح”
این اولین بار نیست که دریای خزر از آنچه کشورهای حاشیه آن میخواهند یعنی “دریای صلح” خارج شده است. روسیه چندین بار از کشتیها و زیردریاییهای ناوگان خزر برای حملات موشکی به اوکراین استفاده کرده است.
حمله کردن به یک کشتی در دریای خزر از نظر حقوقی به معنای حمله به خزر نیست. علاوه بر آن از آنجا که اوکراین و روسیه در جنگ به سر میبرند، در حملات متقابل آنها قوانین جنگی حکمفرماست.
جواد شعلهسعدی در این باره میگوید: «این کاملا توجیه پذیر هست که اوکراین در هر منطقهای که بتواند اهداف روسیه را هدف قرار بدهد مخصوصا اگر در آبهای منطقهای کشور خاصی نباشد یعنی صرف اینکه یک کشتی روی دریای خزر هست اوکراین را منع نمیکند که در این منطقه به روسیه حمله کند.»
بیشتر بخوانید: حمله به ناوگان خزر در بندر انزلی، فراتر از حمله به یک هدف
این کارشناس حقوق بینالملل به رژیم حقوقی “نامشخص” دریای خزر اشاره کرده و میگوید: «وقتی از آبهای منطقهای هر کشور فاصله میگیریم به نوعی رژیم آبهای آزاد در بخش زیادی از این دریاچه حاکم هست و نمیشود گفت چون این حمله در دریای خزر انجام شده -مخصوصا اگر در آبهای ساحلی کشور خاصی نباشد- اوکراین خدشهای به حاکمیت این کشورها وارد کرده است. در حقیقت نامشخص بودن رژیم حقوقی دریای خزر دست اوکراین را برای حمله به کشتیها باز میگذارد.»
شعلهسعدی رفتار ایران را نیز دلیل دیگری برای توجیه حمله اوکراین به کشتی ایرانی دانسته و میگوید: «رفتار ایران از این هم فراتر است و ایران حتی در آبهای منطقهای کشورهای مختلف به کشتیها حمله کرده و حتی به خاک کشورهای دیگر هم حمله کرده و توجیهش هم وجود پایگاههای آمریکا در آن مناطق هست.»
در آخرین لحظات تهیه این گزارش مصاحبه زلنسکی، با شبکه اسکای نیوز منتشر شد. رئیس جمهور اوکراین در این مصاحبه میگوید حمله این کشور به کشتی ایرانی در دریای خزر پیشدستانه نبوده و ایران و کره شمالی با تامین سلاح، فناوری نظامی و نیروی انسانی برای روسیه، پیش از این به اوکراین حمله کردهاند.
زلنسکی از “هشیاری” نسبت به خطر بازشدن یک جبهه جدید سخن گفت و تاکید کرد که اوکراین در این مسیر گام نخواهد گذاشت. او افزود: «اما باید صادق باشیم: ایرانیها و کرهشمالیها پیش از این به ما حمله کردهاند. امیدوارم این حملات را افزایش ندهند، اما باید برای همه چیز آماده باشیم.»
بسیاری از کارشناسان میگویند نه تنها اوکراین و روسیه که کل منطقه خاورمیانه و شاید همه دنیا “باید برای همه چیز آماده باشند”.
