این حجم، سهم بسیار کوچکی از صادرات روزانه جهانی نفت روسیه را تشکیل میدهد.
اما برای سوریه، که تولید داخلی آن همچنان بسیار کمتر از میزان تقاضا است، این جریان نفتی باعث شده مسکو پس از سقوط اسد در دسامبر ۲۰۲۴ به تامینکننده اصلی نفت خام این کشور بدل شود.
روسیه در این جایگاه، جای ایران را گرفته است؛ کشوری که در طول جنگ داخلی ۱۴ ساله سوریه از متحدان اصلی بشار اسد، رهبر برکنارشده این کشور بود.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
این وضعیت نشان میدهد که گزینههای سوریه همچنان تا چه اندازه محدود است. با وجود آنکه این کشور پس از جنگ به سمت غرب متمایل شده، اقتصاد آن حتی پس از آنکه اروپا و آمریکا سال گذشته به دههها تحریم علیه سوریه پایان دادند، هنوز به شکل ملموس در نظام مالی جهانی ادغام نشده است.
دو تحلیلگر و سه مقام سوری گفتند این تجارت از یک سو بازتاب ضرورت اقتصادی برای دمشق است و از سوی دیگر به مسکو در کشوری که هنوز دو پایگاه دریایی و هوایی در آن دارد، نفوذ میدهد.
به گفته این مقامها که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، روابط با روسیه ممکن است به روابط دمشق با اتحادیه اروپا و آمریکا آسیب بزند، اما سوریه در حال حاضر گزینههای اندکی در اختیار دارد.
در این زمینه کرم شعار، اقتصاددان سوری، گفت این تجارت همچنین ممکن است بخش انرژی سوریه را در برابر بازگشت تحریمهای غربی آسیبپذیر کند.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
او اشاره کرد: «اگر ایالات متحده نتواند بر سر اوکراین با روسیه به توافق یا راهحلی برسد، عجیب نخواهد بود اگر یکشبه به سوریه بگوید خرید این محمولههای نفتی را متوقف کند.»
این اقتصاددان افزود که دولت سوریه از این خطرها آگاه است و به دنبال تامینکنندگان جایگزین میگردد.
“دمشق در تلاش است تامینکنندگان خود را متنوع کند”
در همین حال یک مقام در شرکت دولتی نفت سوریه گفت دمشق در تلاش است تامینکنندگان خود را متنوع کند و تاکنون، بینتیجه، در پی توافقی نفتی با ترکیه بوده است؛ کشوری که به دولت احمد شرع نزدیک است.
شرکت تحلیل دریایی سینمکس نیز گفت محدودیتهای مالی، خطرهای تجاری و سالها جنگ، دسترسی سوریه به اپراتورهای متعارف نفتکش را محدود کرده و شبکههای مرتبط با روسیه را به یکی از عملیترین گزینهها بدل کرده است.
سینمکس در بیانیهای اعلام کرد: «این شبکههای کشتیرانی ممکن است برای سوریه، در شرایطی که میکوشد اعتبار تجاری خود را دوباره برقرار کند، چالشهای اعتباری ایجاد کنند.»
با این حال، این شرکت افزود که “گذار به زنجیرههای تامین متعارف بینالمللی بعید است بلافاصله رخ دهد”.
بیشتر بخوانید: سوریه بهدنبال معامله با آمریکا؛ نفت در ازای لغو تحریمها
نه وزارت انرژی سوریه و نه وزارت انرژی روسیه به درخواستها برای اظهارنظر پاسخ ندادند. وزارت امور خارجه آمریکا نیز از اظهارنظر درباره تجارت نفتی سوریه با روسیه خودداری کرد.
در واکنش به جنگ در ایران، وزارت خزانهداری آمریکا برای کشورها معافیتهای موقتی صادر کرده است تا بتوانند نفت و فرآوردههای نفتی تحریمشده روسیه را که از پیش در دریا بودهاند، خریداری کنند.
وزارت اطلاعرسانی سوریه که درخواستهای رسانهای را از طرف دفتر احمد شرع مدیریت میکند نیز پاسخی نداد.
یک مقام در وزارت انرژی سوریه گفت اتکای سوریه به نفت روسیه همچنین ناشی از کوچکی بازار این کشور و ضعف قدرت خرید آن است، موضوعی که بستن قراردادهای بلندمدت با دیگر تولیدکنندگان بزرگ نفت، مانند کشورهای خلیج فارس، را دشوار میکند.
بانک مرکزی سوریه تنها در ماه مارس حساب خود را نزد بانک فدرال رزرو نیویورک دوباره فعال کرد. این اقدام برای نخستین بار از سال ۲۰۱۱ فرصت برقراری ارتباطات بانکی گستردهتر با نظام مالی جهانی را فراهم کرد.
روسیه؛ نخستین کشور ارسال کننده نفت برای سوریه پس از سقوط اسد
روسیه نخستین کشوری بود که پس از سقوط اسد یک نفتکش به سوریه فرستاد. سپس در سال ۲۰۲۵ از طریق ۱۹ محموله که بین ۲۸ فوریه تا ۳۱ دسامبر ارسال شدند، در مجموع ۱۶.۸ میلیون بشکه نفت، معادل حدود ۴۶ هزار بشکه در روز، به سوریه تحویل داد. این آمار بر اساس دادههای کپلر و گفته یکی از مقامها به دست آمده است.
بر اساس محاسبات رویترز، این رقم در سال جاری به حدود ۶۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته است.
رویترز نام ۲۱ کشتی را رهگیری کرده است که تقریبا به صورت هفتگی از روسیه وارد بنادر سوریه میشوند. همه این کشتیها در حال حاضر تحت تحریمهای غرب قرار دارند.
این افزایش، تغییری شدید نسبت به سالهای گذشته به شمار میرود. تا پیش از سال ۲۰۲۵، ایران تامینکننده اصلی نفت خام سوریه بود و نقش روسیه به ارسالهای موردی گازوئیل محدود میشد.
بیشتر بخوانید: بزرگترین پالایشگاه سوریه با قطع دریافت نفت ایران تعطیل شد
دادههای کپلر نشان میدهد همه واردات نفت خام سوریه در سال ۲۰۲۴، معادل حدود ۲۲.۲ میلیون بشکه، از ایران تامین شده بود. ایران پس از سقوط اسد این صادرات را متوقف کرد.
با وجود آنکه دولت دوباره کنترل میدانهای نفتی شرق سوریه را به دست آورده، تولید داخلی همچنان محدود است.
بزرگترین میدان این کشور، یعنی میدان العمر در دیرالزور، حدود ۵ هزار بشکه در روز تولید میکند، در حالی که کل تولید داخلی سوریه در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۵ هزار بشکه در روز بوده است؛ رقمی بسیار پایینتر از سطح پیش از جنگ که به ۳۵۰ هزار بشکه در روز میرسید.
۱۲۰ هزار تا ۱۵۰ هزار بشکه، نیاز روزانه سوریه
بر اساس گفتههای شرکت نفت سوریه و مقامهای وزارت انرژی، نیاز روزانه سوریه به نفت و سوخت بین ۱۲۰ هزار تا ۱۵۰ هزار بشکه برآورد میشود.
در عین حال، به گفته مقامها، حدود ۵۰ هزار بشکه دیگر نیز از لبنان، که خود نفت را از منابع گوناگونی از جمله ترکیه، عربستان سعودی و روسیه وارد میکند، به صورت قاچاق وارد سوریه میشود.
حدود یکسوم شکاف موجود در تقاضای داخلی از طریق محمولههای روسی پوشش داده شده است. یک مقام در شرکت سوری حملونقل نفت که با این قراردادها آشنا است، گفت این قراردادها پیش از شوک قیمتی ناشی از جنگ ایران ثبت شده بودند و نفت آنها با تخفیف نسبت به قیمت شاخص نفت برنت خریداری شده بود.
مقامهای سوری هنگام ورود محمولههای نفتی، آن را در رسانههای دولتی اعلام میکنند، اما منشا این محمولهها را فاش نمیکنند؛ به نظر میرسد آنها میدانند که روسیه به دلیل حمایت نظامیاش از حکومت اسد در داخل سوریه محبوبیت ندارد.
بیشتر بخوانید: مرتس کاهش تحریمهای نفتی روسیه از سوی آمریکا را اشتباه خواند
تنها محمولهای که دولت سوریه منشا آن را اعلام کرده، محمولهای از عربستان سعودی در ماه نوامبر بود که از آن به عنوان کمک یاد شد.
مقامهای سوری اذعان دارند که سرنوشت پایگاههای روسیه اغلب در گفتوگوهای دمشق با پایتختهای غربی مطرح میشود.
در همین رابطه جو ویلسون، نماینده جمهوریخواه کنگره آمریکا، در ماه آوریل در شبکه ایکس درباره این پایگاهها نوشت: «سوریه باید کار درست را انجام دهد و آنچه را که اکثریت سوریها میخواهند اجرا کند و آنها را بیرون بیندازد.»
کشتیهای تحریمشده
بر اساس دادههای الاسئیجی، در پایانههای مدیترانهای سوریه، این تجارت توسط ناوگانی چرخشی انجام میشود که به شبکه نفتکشهای تحریمشده یا پرخطر روسیه وابسته است و تحت پرچمهای گوناگونی از جمله پاناما، لیبریا، جزایر مارشال، کومور، ماداگاسکار، عمان و روسیه فعالیت میکند.
بر اساس تحلیل سینمکس، بخشی از این زنجیره تامین شامل انتقال کشتی به کشتی است که اغلب در نزدیکی یونان، قبرس یا مصر انجام میشود.
چنین انتقالهایی در دریا، به جای تخلیه مستقیم در بندر، اغلب برای کاهش هزینههای حملونقل یا دور زدن تحریمها از طریق پنهان کردن منشا و مالکیت محموله به کار میروند.
کرم شعار، اقتصاددان سوری، گفت: «عملیات انتقال کشتی به کشتی نشان میدهد که ایالات متحده کاملا چشم خود را بر این فعالیتها نبسته است و مقامهای سوری و روسی دستکم میکوشند بخشی از این محمولهها را پنهان کنند.»
بیشتر بخوانید: بلژیک یک نفتکش متعلق به “ناوگان سایه” روسیه را توقیف کرد
بر اساس تحلیل سینمکس، کشتی “البرّاق زد” با پرچم کومور که آمریکا در ژانویه به دلیل ارتباط ادعایی با شبکههای حوثی مورد حمایت ایران آن را تحریم کرد، در مسیر کوتاه خود از قبرس، ظاهرا از طریق سه انتقال در دریا از کشتیهایی که بنادر روسیه را ترک کرده بودند نفت دریافت کرد و سپس در نزدیکی طرطوس در سوریه لنگر انداخت.
تغییر آبخور این کشتی از ۱۱.۹ متر به ۷ متر نشان میداد که محموله آن تخلیه شده است. رویترز نتوانست هدف این انتقالها را مشخص کند.
برخی کشتیها به شبکههای تجاری مرتبط با ایران وصل هستند که روسیه نیز از آنها استفاده میکند. کشتی “ایتر” با پرچم گینه و “بریونت” با پرچم ماداگاسکار در سال ۲۰۲۵ از سوی وزارت خزانهداری آمریکا به دلیل ارتباط با شبکهای منتسب به حسین شمخانی، پسر یکی از مشاوران ارشد رهبر پیشین جمهوری اسلامی، تحریم شدند.
“رفتارهای غیرعادی هر دو کشتی”
سینمکس اعلام کرد هر دو کشتی رفتارهای غیرعادی در رهگیری نشان دادهاند. “ایتر” در اوایل ژانویه به صورت مقطعی سیگنال ارسال میکرد و “بریونت” از میانه ژانویه با هویت کشتی دیگری سیگنال میفرستاد، در حالی که مسیرهای آنها به تحویل محموله از نووراسییسک به سوریه اشاره داشت. رویترز نتوانست علت این دادههای مکانی متناوب را مشخص کند.
یکی از منابع گفت سوریه تا حدی از چنین انتقالهایی استفاده کرده، زیرا این همان شبکههای لجستیکی است که مقامهای این کشور پس از سالها محرومیت از شبکههای معمول کشتیرانی، با آنها آشنا هستند.
به نظر میرسد برخی کشتیهای دیگری که در سوریه بار تخلیه میکنند، مستقیمتر با لجستیک روسیه در ارتباط باشند.
بیشتر بخوانید: توقف خرید نفت روسیه؛ ترامپ تعرفههای تنبیهی علیه هند را لغو کرد
بر اساس دو تحلیل جداگانه از سوی شرکتهای اطلاعاتی لویدز لیست و کارون، کشتیهای “کارما” و “لینکس” با پرچم عمان متعلق به شرکتی مستقر در امارات متحده عربی هستند که با غول کشتیرانی دولتی روسیه، سووکومفلوت، ارتباط دارد.
کشتی “گرینچ” با پرچم کومور که فرانسه در ماه فوریه آن را توقیف کرد، از سال گذشته از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا به دلیل ارتباط با ناوگان صادرات نفت روسیه از مورمانسک تحریم شده است. رویترز نتوانسته است مالکیت این کشتیها را به طور مستقل تایید کند.
در همین رابطه نوآم ریدان، تحلیلگر خطرهای دریایی و انرژی در موسسه واشنگتن، هشدار داد این تجارت فقط به این محدود نمیشود که سوریه نفت را دریافت کند و بهای آن را بپردازد.
او به رویترز گفت: «پرسش این است که بازیگران تحریمشدهای که واقعا از این تجارت سود میبرند، چه کسانی هستند.»
