ایران، یکی از بستهترین فضاهای رسانهای جهان
گزارشگران بدون مرز میگوید فضای رسانهای ایران بهطور گسترده زیر کنترل حکومت قرار دارد و بخش مهمی از اطلاعرسانی مستقل از طریق رسانههای فارسیزبان خارج از کشور انجام میشود. در داخل کشور، روزنامهنگاران و رسانههای مستقل با بازداشتهای خودسرانه، احکام سنگین و محاکمههای ناعادلانه در دادگاههای انقلاب روبهرو هستند.
در چنین فضایی، فعالیت حرفهای رسانهای نه فقط با محدودیت، بلکه با تهدید دائمی امنیتی و قضایی همراه شده است؛ وضعیتی که باعث شده بخش بزرگی از روزنامهنگاری مستقل در ایران یا خاموش شود یا به خارج از کشور منتقل شود.
رهبری جمهوری اسلامی و نگاه امنیتی به رسانه
در این گزارش، ساختارسیاسی جمهوری اسلامی یکی از عوامل اصلی سرکوب رسانهها معرفی شده است. گزارشگران بدون مرز میگوید علی خامنهای و پس از او مجتبی خامنهای، رسانههای مستقل را بهطور منظم به وابستگی به نیروهای خارجی متهم کردهاند.
به نوشته این نهاد، رهبر جمهوری اسلامی که در رأس مهمترین نهادهای سیاسی، نظامی و قضایی قرار دارد، در عمل مسیر بازداشت روزنامهنگاران، صدور احکام سنگین زندان و حتی مجازات مرگ را هموار کرده است. این نگاه امنیتی به رسانه، طی سالهای اخیر به یکی از ارکان ثابت سیاست داخلی جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
قانون، در ظاهر حامی مطبوعات و در عمل ابزار سرکوب
گزارشگران بدون مرز یادآوری میکند که اصل ۲۴ قانون اساسی ایران در ظاهر از آزادی مطبوعات سخن میگوید، اما قانون مطبوعات مصوب ۱۹۸۶ که بعدتر در سالهای ۲۰۰۰ و ۲۰۰۹ برای رسانههای آنلاین هم گسترش یافت، در عمل دست حکومت را برای سرکوب باز گذاشته است.
بر پایه این قانون، مقامها میتوانند به بهانههایی مانند آسیب نزدن به جمهوری اسلامی، توهین نکردن به روحانیت و رهبر، یا انتشار “اطلاعات نادرست” علیه رسانهها و روزنامهنگاران اقدام کنند. همین چارچوب حقوقی باعث شده قانون، بهجای تضمین آزادی رسانه، به یکی از مهمترین ابزارهای مهار و حذف آن تبدیل شود.
بحران اقتصادی، فشار مضاعف بر رسانهها
این گزارش فقط به سرکوب سیاسی و قضایی محدود نمیشود و به بحران اقتصادی رسانهها هم میپردازد. گزارشگران بدون مرز میگوید ایران زیر فشار تحریمهای بیسابقه و فساد گسترده، در وضعیتی اقتصادی نگرانکننده قرار دارد و حملات سال ۲۰۲۶ آمریکا و اسرائیل نیز این شرایط را بدتر کرده است.
پیامد این وضعیت برای رسانهها روشن بوده است: چندین رسانه در سالهای اخیر تعطیل شدهاند و حدود ۱۰۰ نفر از فعالان این حوزه شغل خود را از دست دادهاند. به این ترتیب، بحران رسانه در ایران فقط محصول سانسور نیست، بلکه از همزمانی سرکوب سیاسی و فرسایش اقتصادی نیز تغذیه میکند.
جامعهای پویا، حکومتی بسته
گزارشگران بدون مرز در بخش اجتماعی و فرهنگی گزارش خود تأکید میکند که جامعه مدنی ایران، بهویژه به اتکای جوانان و زنان، جامعهای پویا و مطالبهگر است و خواهان آزادی بیشتر و احترام به حقوق بنیادین، از جمله آزادی اطلاعات، است.
با این حال، موضوعهایی مانند دین و حقوق زنان همچنان از حساسترین حوزهها برای پوشش رسانهای هستند و پرداختن به آنها برای روزنامهنگاران میتواند پیامدهای سنگین امنیتی و قضایی داشته باشد.
بازداشت، تهدید، تبعید و فرار از بمباران
بخش امنیتی این گزارش تصویری تیرهتر از وضعیت روزنامهنگاران در ایران ارائه میدهد. بازداشت، بازجویی، زندان، نظارت، آزار، تهدید و فشار، پیش از این هم وجود داشت، اما از زمان اعتراضات پس از کشته شدن مهسا امینی در سال ۲۰۲۲ و سپس در جریان جنگ ۲۰۲۶، شدت آن بهمراتب بیشتر شده است.
گزارشگران بدون مرز میگوید چندین روزنامهنگار ناچار شدهاند برای نجات جان خود از شهر محل زندگیشان فرار کنند. این نهاد همچنین هشدار میدهد حتی صحبت کردن با رسانههای خارجی، ولو بهصورت ناشناس، میتواند به تهدید به مرگ یا بازداشت منجر شود.
از سال ۲۰۲۲ تاکنون، بیش از ۱۰۰ روزنامهنگار بازداشت شدهاند که بخش قابل توجهی از آنها را زنان تشکیل میدهند. فشار بر فعالان رسانهای حتی در خارج از ایران نیز متوقف نشده و از آزار آنلاین تا تهدید جانی ادامه یافته است.
قرار گرفتن ایران در رتبه ۱۷۷ از میان ۱۸۰ کشور، جایگاه جمهوری اسلامی را در کنار بستهترین و سرکوبگرترین حکومتهای جهان تثبیت میکند. این رتبه نشان میدهد از نگاه یکی از معتبرترین نهادهای مدافع آزادی رسانه، فقط چین، کره شمالی و اریتره وضعیتی بدتر از ایران دارند.
