جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حملات هوایی ائتلاف آمریکا و اسرائیل علیه مواضع نظامی ایران آغاز شد، اکنون به فازی ویرانگر و بیسابقه رسیده است که هدف آن نه جبهههای نبرد، بلکه انهدام زیرساختهای حیاتی ایران از جمله صنعت پتروشیمی ایران است.
در اوایل آوریل ۲۰۲۶، این حملات وارد مرحلهای بیسابقه شد. در تاریخ ۴ آوریل نیروهای مشترک آمریکا و اسرائیل با حملات هوایی به منطقه ویژه پتروشیمی ماهشهر در استان خوزستان چندین واحد بزرگ تولیدی را هدف گرفتند؛ طبق گزارشها “پتروشیمی فجر ۱ و ۲، پتروشیمی رجال، و پتروشیمی امیرکبیر” در این حملات ضربه دیدند و در برخی موارد عملیات تولید متوقف یا مختل شد.
این حملات رو به تشدید گذاشت و تنها دو روز بعد، در ۶ آوریل ۲۰۲۶، ارتش اسرائیل اعلام کرد با “ضربهای قدرتمند” یکی از بزرگترین مجتمعهای پتروشیمی ایران در عسلویه (جنوب استان بوشهر) را هدف قرار داده است.
رسانههای بینالمللی، به صراحت به ابعاد اقتصادی این ضربات اشاره شده: طبق گزارشها، ترکیب حملات در ماهشهر و عسلویه «حدود ۸۵درصد از ظرفیت صادرات پتروشیمی ایران را از مدار خارج کرده» و بازار جهانی متانول و مواد پتروشیمی را با اختلال جدی مواجه کرده است.
این حجم از تخریب زیرساختهای غیرنظامی فراتر از منطق نظامی، اکنون ایران را در آستانه یک فروپاشی اکولوژیک و بحران سلامت عمومی قرار داده است؛ میراثی سمی که دود آن نه تنها در چشم حاکمیت، بلکه در ریههای نسلهای آینده میرود. برای کالبدشکافی این فاجعه که از آن به عنوان “خسارت بیننسلی” یاد میشود، دویچه وله فارسی با دو کارشناس گفتوگو کرده؛ منصور سهرابی، اگرواکولوژیست و متخصص بوم شناسی و محیط زیست و دکتر حمید همتپور، پزشک و فعال حقوق بشر.
بیشتر بخوانید: روزهای سخت هزاران ملوان گرفتار در خلیج فارس
فاجعه اکولوژیک و فروپاشی شبکههای غذایی
منصور سهرابی در تحلیل ابعاد این حملات معتقد است که حملات اخیر در فروردین ۱۴۰۵ به هابهای پتروشیمی ایران در ماهشهر و عسلویه، فراتر از خسارات اقتصادی، یک فاجعه اکولوژیک تمامعیار در منطقه خلیجفارس رقم زده است: «مهمترین نکته این است که این رخدادها صرفاً آلودگی صنعتی ایجاد نمیکنند، بلکه یک اختلال اکولوژیک چندلایه به وجود میآورند که میتواند ساختار و کارکرد اکوسیستمها را در مقیاسهای زمانی طولانی تغییر دهد. اکوسیستمهای منطقه عسلویه و ماهشهر شامل زیستبومهای حساسی مانند خورها (estuarine systems)، بسترهای گلی، و زیستگاههای تخمریزی آبزیان هستند. ورود آلایندههای نفتی و پتروشیمیایی باعث ایجاد یک شوک اکولوژیک میشود که سه سطح اصلی را درگیر میکند: تولیدکنندگان اولیه (فیتوپلانکتونها)، مصرفکنندگان اولیه (زئوپلانکتونها) و مصرفکنندگان بالاتر (ماهیها و پرندگان).»
بیشتر بخوانید: باران سیاه در تهران؛ شبیخون فلزات سنگین به ریه شهروندان
او در ادامه تشریح میکند که کاهش یا مرگ فیتوپلانکتونها بهعنوان پایه زنجیره غذایی، میتواند کل شبکه غذایی را دچار فروپاشی کند. این پدیده در اکولوژی بهعنوان “bottom-up collapse” شناخته میشود.
سهرابی میافزاید: «در شرایط حمله به پتروشیمیها، محیط با یک آلاینده واحد مواجه نیست، بلکه مخلوطی از هیدروکربنهای نفتی، ترکیبات آروماتیک چندحلقهای (PAHs) و فلزات سنگین وارد اکوسیستم میشود. مطالعات اکوتوکسیکولوژی نشان میدهد که این ترکیبات میتوانند اثرات همافزا داشته باشند؛ یعنی سمیت واقعی آنها بیشتر از مجموع تکتک آنهاست. این موضوع باعث افزایش مرگومیر و اختلالات زیستی حتی در غلظتهای نسبتاً پایین میشود.»
تجمع سموم در زنجیره غذایی و کاهش تابآوری
این اگرواکولوژیست به پدیده خطرناک دیگری اشاره میکند: «ترکیباتی مانند PAHs و برخی فلزات سنگین در بافت موجودات زنده تجمع پیدا میکنند و در هر سطح از زنجیره غذایی غلیظتر میشوند. این فرآیند که به آن “biomagnification” گفته میشود، باعث میشود شکارچیان رأس هرم غذایی (ماهیهای بزرگ، پرندگان) بیشترین آسیب را ببینند و در نهایت انسان نیز از طریق مصرف غذاهای دریایی در معرض خطر قرار گیرد.
به گفته این متخصص بومشناسی، اکوسیستمها تا حدی توانایی بازسازی دارند، اما حملات مکرر و چندمنبعی باعث کاهش شدید تابآوری میشود. در چنین شرایطی توان ترمیم طبیعی کاهش مییابد، زمان بازگشت به حالت اولیه بهشدت افزایش پیدا میکند و احتمال فروپاشی کامل اکوسیستم بیشتر میشود.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
نفوذ به آبهای زیرزمینی و سموم ماندگار در خاک
در مورد وضعیت خاص ماهشهر به گفته متخصصان محیط زیست، به دلیل سطح بالای آبهای زیرزمینی، نشت مواد شیمیایی بلافاصله به لایههای آبرفتی نفوذ میکند.
منصور سهرابی توضیح میدهد که در بحث انتقال جانبی، مواد شیمیایی نشت یافته تنها در زیر سایت پتروشیمی نمیمانند. فرآیند مویینگی و حرکت جانبی آبهای زیرزمینی، این سموم را به سمت اراضی کشاورزی اطراف و نخلستانها هدایت میکند. همچنین در مورد ماندگاری سموم، برخی کاتالیزورهای نشتیافته حاوی فلزات سنگین مثل جیوه، نیکل و کادمیوم هستند که خاک را برای صدها سال غیرقابل کشت میکنند.»
او به آلودگی شدید هوا و پدیده باران سیاه اشاره کرده و میافزاید: «انفجار در واحدهایی نظیر پتروشیمی فجر، امیرکبیر و مجتمعهای عسلویه، حجم عظیمی از هیدروکربنهای سوخته، ذرات معلق (PM2.5) و گازهای سمی شامل اکسیدهای نیتروژن (NOx) و گوگرد (SOx) را وارد جو کرده است. با توجه به سیستمهای کمفشار جوی در این فصل، ترکیب این گازها با رطوبت منجر به بارش بارانهای اسیدی و سیاه میشود که نهتنها باعث سوختگی برگ گیاهان و نابودی محصولات کشاورزی در خوزستان و بوشهر شده، بلکه سلامت ریوی هزاران شهروند را با خطر جدی مواجه کرده است.»
به عقیده این اگرواکولوژیست، در کل ما با یک خسارت بیننسلی روبرو هستیم. در حالی که سازههای فولادی پتروشیمی در عرض چند ماه قابل بازسازی هستند، پاکسازی بیولوژیکی خلیجفارس و احیای خاکهای آلوده به مواد آروماتیک، به حداقل ۳۰ تا ۵۰ سال زمان و تکنولوژیهای پیشرفته زیستپالایی نیاز دارد.»
بیشتر بخوانید: راهنمای عملی برای بقا، حفظ ارتباطات و سلامت طی خاموشی گسترده
میراث سمی جنگ و تهدید سلامت عمومی
دکتر حمید همت پور، پزشک و فعال حقوق بشر، با نگاهی به پیامدهای انسانی حملات به مراکز پتروشیمی میگوید: «ذرات دود ناشی از انفجار این مراکز میتوانند ظرف چند روز صدها کیلومتر جابجا شوند. مخلوط تهنشینشدهآلایندهها میتواند توسط باد از خیابانها و پشتبامها بلند شود و به کشورهای مجاور در آسیای میانه برسد. طوفانهای گرد و غبار سالهاست که ذرات معلق را به کشورهای دیگر منتقل میکنند و اکنون آلایندههای بیشتری به عنوان میراث سمی جنگ به آنها اضافه میشوند.»
به گفته این پزشک، استفاده گسترده از مهمات میتواند منجر به انتشار فلزات سنگین و مواد شیمیایی سمی در محیط زیست شود. این فلزات سنگین و مواد شیمیایی منفجره حتی در مقادیر کم نیز سمی هستند. حمله به انبارهای مهمات نیز میتواند آلایندهها را آزاد کند و آتشسوزی در انبارهای حاوی سلاحهای متعارف میتواند علاوه بر این، دیوکسینها و مواد سمی دیگر را نیز تولید کند.»
او میافزاید: «حملات به تاسیسات پتروشیمی که گاز در آنها فرآوری میشود، خطرات دیگری را با خود همراه دارد. این تأسیسات مانند پتروشیمی ماهشهر اغلب در نزدیکی میادین گاز طبیعی قرار دارند و حاوی طیف وسیعتری از آلایندههای بالقوه هستند.»
تهدید منابع آب آشامیدنی و بحران در کشورهای همسایه
همتپور همچنین با اشاره به نقش تاسیسات آبشیرینکن در منطقه میگوید: «یک اختلال عمده میتواند تامین آب آشامیدنی میلیونها نفر را ظرف چند روز قطع کند. طبق دادههای سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد (FAO)، ۹۰ درصد آب آشامیدنی کویت از این کارخانهها تامین میشود. در عمان، این رقم ۸۶ درصد، در عربستان سعودی ۷۰ درصد و در امارات متحده عربی ۴۲ درصد است.»
بیشتر بخوانید: ذخایر اورانیوم پنهان؛ بنبست اصلی پایان جنگ ایران و آمریکا
این پزشک و فعال حقوق بشر در تشریح خطرات مستقیم انفجار پتروشیمیها میگوید: «انفجار در صنعت پتروشیمی خطر قابل توجهی برای افراد اعم از کارکنان و ساکنان ایجاد میکند. این انفجار با امواج فشار شدید، تابش گرما و انتشار مواد سمی مشخص میشود. خطرات اصلی برای افراد شامل امواج فشار یا آسیبهای اولیه است؛ انبساط ناگهانی گازها امواج فشاری ایجاد میکند که میتواند باعث آسیبهای شدید به اندامهای داخلی مانند ریهها، گوشها و دستگاه گوارش شود. آسیبهای ثانویه ناشی از آوار و پرتابهها، شیشه و قطعات فلزی پرتاب شده است که میتواند باعث آسیبهای کشنده شود. همچنین تابش گرما و سوختگی ناشی از گلولههای آتش، و ابرهای دود سمی از دیگر خطرات است.»
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
او تاکید میکند: «آتشسوزی در کارخانههای پتروشیمی مواد بسیار سمی مانند حلالهای کلردار، دیوکسینها و PCBها را آزاد میکند که برای سلامتی مضر هستند و میتوانند در صورت تماس باعث تحریک و سوزش پوست شوند. استنشاق بخارات نیز میتواند منجر به مسمومیت حاد و آسیبهای طولانی مدت به سلامتی شود.»
همتپور در پایان به اقدامات ایمنی برای ساکنان اشاره میکند: «در صورت بروز حادثه، علاوه بر بستن درها و پنجرهها برای جلوگیری از ورود گازهای سمی، “هوابندی” فوری ساختمان (یعنی مسدود کردن کامل تمام منافذ، درزها و دریچههای تهویه با نوارچسب یا پارچه مرطوب) برای حفظ جان ساکنان حیاتی است. ساکنان باید در داخل خانه بمانند، از حضور در فضای باز خودداری کنند و سیستمهای تهویه مطبوع را خاموش کنند. دستورالعملهای مقامات بهداشتی را دنبال کرده و به اطلاعیههای خدمات اورژانس گوش دهند.»
