مسکو یکی از معدود متحدان سرسخت تهران محسوب میشود و فروپاشی احتمالی رژیم ایران میتواند ضربهای به منافع ژئوپولیتیکی و اقتصادی روسیه وارد کند. پس چرا روسیه به کمک تهران نیامده است؟
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
همکاری روسیه و ایران
نیکیتا اسماگین، کارشناس مستقل روسیه و خاورمیانه، به دویچه وله گفت که مسکو و تهران در چندین پروژه اقتصادی که برای روسیه مهم هستند با یکدیگر همکاری دارند.
او توضیح داد: «یکی از آنها کریدور حملونقل شمال جنوب است؛ بهویژه از زمانی که روسیه پس از آغاز تهاجم گسترده به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ از مسیرهای ترانزیتی سنتی خود محروم شد.»
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
روسیه، هند و ایران در سال ۲۰۰۰ توافق ایجاد این شبکه حملونقل چندوجهی به طول ۷۲۰۰ کیلومتر را امضا کردند که قرار است از آذربایجان نیز عبور کند. بر اساس گزارش مرکز پژوهشی خلیج فارس در عربستان سعودی، حدود ۷۵ درصد این پروژه تکمیل شده است.
ایران همچنین از نظر نظامی برای روسیه بسیار مهم بوده است؛ از جمله با تأمین پهپادهای “شاهد” از سال ۲۰۲۳.
جولیان والر، تحلیلگر برنامه مطالعات روسیه در اندیشکده آمریکایی تحقیقات دریایی، گفت که این پهپادها تا حد زیادی روند جنگ اوکراین را تغییر دادهاند.
او افزود: «ایران برای اقدامات جنگی روسیه مفید بود، گرچه اکنون تولید این پهپادها تا حد زیادی در داخل روسیه بومیسازی شده و طراحی آنها نیز بهبود یافته است.»
گزارشهایی نیز وجود دارد مبنی بر اینکه روسیه اطلاعات امنیتی با ایران به اشتراک گذاشته و موشک و مهمات به تهران ارسال کرده است.
با این حال اسماگین تأکید کرد: «همکاری روسیه و ایران مبتنی بر ایدئولوژی نیست. سیاستمداران روسیه علاقه خاصی به ایران ندارند.» او توضیح داد که مسکو تهران را شریک راهبردی قابل اعتمادی میداند، زیرا هر دو کشور تحت تحریمهای بینالمللی هستند، درست برخلاف کشورهایی مانند ترکیه یا مصر که ممکن است تحت فشار غرب تجارت با روسیه را متوقف کنند.
گرگوری روس، مدیر بخش اروپا و روسیه در اندیشکده چتم هاوس در لندن، معتقد است که تهران تا حدی و به نوعی حتی “استاد مسکو” شده است. او گفت: «ایران سالها تجربه قابل توجهی در دور زدن تحریمهای بینالمللی داشته و به روسیه نیز در مورد چگونگی دور زدن این تحریمها مشاوره داده است.»
اشتباه محاسباتی ایران؟
با این حال کارشناسان تقریباً اتفاق نظر دارند که بعید است روسیه در جنگ جاری آمریکا و اسرائیل علیه ایران به طور فعال مداخله کند.
والر گفت: «این دو کشور متحدان دفاعی رسمی نیستند.» برخی تحلیلگران میگویند این موضوع ممکن است به نوعی توافق غیررسمی عدم درگیری با اسرائیل نیز مربوط باشد.
مجتبی هاشمی، کارشناس روابط بینالملل و تحلیلگر سیاسی میگوید تهران با این حال انتظار “حمایت سیاسی و نظامی ملموس” از مسکو داشت. او گفت این حمایت میتوانست شامل گسترش همکاریهای نظامی و فنی ، تبادل اطلاعات و ارسال پیام بازدارنده واضح به دشمنان ایران باشد و نه فقط حمایت لفظی.
هاشمی افزود: «روسیه و چین نگران مشکلات بزرگتری هستند. حمایتی که آنها ارائه دادهاند از همان نوع حمایتی است که پیشتر از این نیز به جمهوری اسلامی در ارسال سلاح و ابزار سرکوب کردهاند.»
با این حال محمد قائدی، استاد دانشگاه جورج واشنگتن، معتقد است که نبود حمایت روسیه برای رهبران ایران چندان هم غافلگیرکننده نبوده است.
او گفت: «بدبینی نسبت به اتکا به مسکو مدتهاست در تهران وجود دارد.» او به نقل از محمود احمدینژاد، رئیسجمهور پیشین ایران، گفت: «روسیه همیشه ملت ایران را فروخته است.» همچنین مسعود پزشکیان پس از جنگ ۱۲ روزه در ژوئن ۲۰۲۵ گفته بود: «کشورهایی که آنها را دوست میدانستیم در زمان جنگ به ما کمک نکردند.»
مزایا و معایب جنگ ایران برای مسکو
گرگوری روس معتقد است طولانی شدن جنگ ایران میتواند مزایایی برای مسکو داشته باشد.
او گفت: «توجه رسانهها از ولودیمیر زلنسکی کمتر میشود، زیرا تمرکز همه بر ایران و خطر تشدید تنش خواهد بود.»
او افزود: «واشنگتن نمیتواند از نظر دیپلماتیک و نظامی همزمان از جبهه دیگری حمایت کند و اولویتها احتمالاً به خاورمیانه منتقل خواهد شد.»
از نظر اقتصادی نیز ممکن است روسیه سود ببرد. ایران تنگه هرمز را که حدود ۲۰ درصد نفت و گاز جهان از آن عبور میکند، تا حد زیادی بسته است و متعاقب آن قیمت انرژی افزایش یافته است.
جولیان والر گفت: «اگر قیمت نفت و گاز برای ماهها یا حتی یک سال بالا بماند، این برای روسیه که صادرکننده نفت و گاز است سود بزرگی خواهد بود.» او افزود در این صورت کرملین میتواند مالیاتهای داخلی که برای تأمین مالی جنگ استفاده میشود را کاهش دهد.
با این حال سقوط احتمالی رژیم ایران میتواند ضربه بزرگی به اعتبار روسیه وارد کند، زیرا مسکو دوست دارد خود را یک قدرت بزرگ نشان دهد.
این کارشناس گفت: «روسیه بخشی از گروهی از کشورها شامل ایران، سوریه و چین، بوده که میخواهند نظم جهانی تحت رهبری غرب را با یک جهان چند قطبی جایگزین کنند.»
او افزود: «اما این گروه هرگز تا این حد و با این سرعت کوچک نشده بود و این به معنای کاهش قابل توجه نفوذ روسیه در حوزه اوراسیایی آن است.»
آیا اتحاد روسیه و ایران ادامه خواهد یافت؟
هاشمی معتقد است نبود حمایت روسیه ممکن است روابط دو کشور را دچار شکاف کند.
او گفت: «روسیه و چین تا حد زیادی از ایران به عنوان یک ابزار چانهزنی ژئوپولیتیکی با غرب استفاده کردهاند. اگر رژیم کنونی بیشتر تضعیف شود، مسکو احتمالاً به دنبال تضمینهایی از دولت بعدی ایران خواهد بود، نه اینکه روی یک ساختار در حال فروپاشی سرمایهگذاری کند.»
او افزود چین نیز به دنبال امتیازهایی از دولت آینده ایران خواهد بود تا حداقل بخشی از نفوذ خود را حفظ کند.
با این حال محمد قائدی معتقد است که رژیم کنونی ایران همچنان مایل است روابط نزدیک خود با مسکو را حفظ کند، زیرا روابطش با غرب بسیار پرتنش است.
او گفت: «تهران بعید است بخواهد این همکاری را از دست بدهد، بهویژه با توجه به اینکه روسیه در شورای امنیت سازمان ملل حق وتو دارد.»
