بر اساس گزارش رسانههای حقوقبشری اکنون این اعتراضات به بیش از ۲۰ استان و شهرهایی مانند اصفهان، شیراز، مشهد، کرمانشاه، همدان، زنجان، یزد، قشم، اراک، خرمآباد، مرودشت، فسا، نورآباد ممسنی، لردگان، پاکدشت و مرودشت گسترش یافته است.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
بخشی از بازاریان به این اعتراضات پیوستەاند. دانشجویان در دانشگاههای تهران به معترضان پیوستهاند، و تجمعات خیابانی اقشار گوناگون ادامه دارد. ویدیوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی نشاندهنده استفاده نیروهای امنیتی از گاز اشکآور، گلولههای پلاستیکی و تیراندازی به سوی معترضان هستند. معترضان با سر دادن شعارهایی شخص اول نظام ولایت فقیه و کلیت رژیم را هدف قرار دادەاند.
دویچه وله فارسی زمینە شکلگیری این اعتراضات و چشماندازهای آینده آن را با کارشناسان به بحث گذاشته است؛ کسری قرهداغی، دانشجوی دکترای علوم سیاسی در دانشگاه سنترال فلوریدا، آزاد حاجی آقایی، استادیار دپارتمان شرقشناسی دانشگاه یاگیولنسکی لهستان، شهران طبری، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی و همچنین عدنان حسنپور، فعال سیاسی.
علل اقتصادی؛ شوک ارزی و تورم افسارگسیخته
ریشه اصلی اعتراضات، بحران اقتصادی شدید ناشی از سقوط بیسابقه ارزش ریال است که بیش از ۵۰ درصد کاهش نسبت به سال گذشته را نشان میدهد. تورم سالانه به بیش از ۴۲.۲ درصد و نقطهبهنقطه تا ۵۲.۶ درصد رسیده، که قیمت کالاهای ضروری را به شدت افزایش داده و هزینههای اولیه غذایی میتواند کل حقوق ماهانه را به خود اخصاص دهد.
عوامل تشدیدکننده شامل تحریمهای بینالمللی، کاهش درآمدهای نفتی، جنگ ١٢ روزه با اسرائیل و ناکارآمدی مدیریت اقتصادی هستند. از نگاه کارشناسان وضعیت موجود تصمیمگیریهای اقتصادی مانند خرید، پسانداز و تجارت را غیرممکن کرده است.
بیشتر بخوانید: پزشکیان: در نارضایتی مردم دنبال آمریکا نگردید، ما مقصریم
کسری قرهداغی نقطه شروع این موج را در ترکیب “شوک ارزی” و “تورم مزمن” میبیند و توضیح میدهد: «لحظهای که سقوط ارزش پول ملی، بهسرعت به افزایش قیمت کالاهای ضروری و نااطمینانی عمومی درباره آینده نزدیک تبدیل میشود. مردم و کسبوکارها دیگر نمیتوانند تصمیمهای حداقلی اقتصادی بگیرند. از خرید و پسانداز گرفته تا برنامهریزی برای کار، تجارت و آموزش.»
عدنان حسنپور نیز تأکید میکند که “این اعتراضات چندعاملی است و میزان نارضایتی از حکومت در همه حوزهها به بالاترین سطح خود رسیده است”. او در ادامە میگوید: «اما به طور خاص در مورد اعتراضات اخیر باید به دشواری شرایط اقتصادی و معیشت مردم در نتیجه تورم شدید و همزمان رشد سرسامآور نرخ ارز (دلار) اشاره کرد. انباشت این وضعیت با رکود تورمی، شرایط زندگی را برای مردم بسیار دشوار کرده و اعتراضات اخیر را در پی داشته است.»
آزاد حاجی آقایی نیز ضمن تاکید بر عوامل اقتصادی، میگوید: «از یاد نباید برد کە بعد از سرکوبهای خونین اعتراضکنندگان در دی ماە ٩۶، سال ٩٨ و در جریان جنبش “ژن، ژیان آزادی”، سیستم سیاسی ایران از بحران مشروعیت وارد مرحلە بحران حاکمیتی شدە است. از همین رو، عدم وجود رابطە ارگانیک میان حاکمیت با مردم، این زمینە را ایجاد کردە است کە حتی بازار سنتی، بە عنوان حامی پایگاە جمهوری اسلامی ایران، کارویژە سیاسی خود را وانهادە و وارد فاز مخالفت شدهاند».
زمینههای سیاسی و اجتماعی؛ نارضایتی گسترده از فساد و اولویتهای خارجی
اعتراضات فراتر از مسائل معیشتی، بازتاب نارضایتی سیاسی عمیق نیز هستند. فساد ساختاری، اولویت دادن به حمایت از گروههای نیابتی مانند حماس و حزبالله به جای رفاه داخلی، سرکوب آزادیها و مشکلات زیستمحیطی مانند بحران آب و انرژی، اعتماد عمومی به حکمرانی را نابود کرده است. این عوامل نارضایتی از جمهوری اسلامی را بە بالاترین میزان خود رسانده است. شعارهای معترضان نشاندهنده تبدیل سریع مطالبات اقتصادی به انتقاد از کلیت نظام است.
بیشتر بخوانید: حمایت مقامات آمریکایی از معترضان؛ گسترش دامنه اعتراضات به دانشگاههای شهرهای مختلف
قرهداغی در اینبارە توضیح میدهد: «اعتماد عمومی به ظرفیت حکمرانی برای کنترل تورم تضعیف شده و کشور با مشکلات زیستمحیطی، اجتماعی و سیاسی گریبانگیر است.»
شهران طبری علل را در “انباشت نارضایتیهای عمیق ناشی از سرکوب سیستماتیک، زندانی کردن مخالفان، اعدامها و مشکلات شدید معیشتی” میبیند و میافزاید: «افزون بر مسائل اقتصادی، بیتوجهی مداوم رژیم به هویت و بنیادهای ملی مردم ایران و عدم بهرسمیتشناختن ایرانیان بهعنوان یک ملت مستقل و دارای حقوق، نقش مهمی در تشدید این نارضایتیها ایفا کرده است.»
واکنشها؛ از عذرخواهی و تغییرات مدیریتی تا تهدید سرکوب
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران رئیس بانک مرکزی را از فرزین به همتی جایگزین کرده و وعده گفتوگو با نمایندگان معترضان را داده است. معاون اجرایی او، محمدجعفر قائمپناه بابت تورم عذرخواهی کرده و آن را به تحریمهای غربی و جنگ اقتصادی نسبت داده است. گرچه پزشکیان در اخیر موضعگیری گفته که “ما مقصریم.”
رسانههای دولتی نیز اعتراضات را غیرسیاسی و معیشتی توصیف کردەاند. در عین حال دادستان کل هشدار داده که تبدیل اعتراضات به اغتشاش با برخورد قانونی مواجه خواهد شد. گزارشها نیز تائید میکنند کە نیروهای سرکوب به طور گسترده در سطح شهرهای بزرگ مستقر شدهاند.
بیشتر بخوانید: تظاهرات و شعارهای شبانه در شهرهای ایران و واکنشهای جهانی
قرهداغی تغییرات، از جملە تغییر رئیس بانک مرکزی را “سیگنالدهی کوتاهمدت” میداند و میگوید: «این اقدام ممکن است در کوتاهمدت بر فضای روانی اثر بگذارد، اما برای مهار پایدار نارضایتی کافی نیست.»
حاجی آقایی تأکید میکند: «با توجە بە مفهوم بحران حاکمیت، تصور می کنم کە عوض کردن چهرەها، یا بە قدرت رسیدن یک جریان و جایگزینی آن با یک جریان دیگر، نمیتواند بحران را کاهش دادە یا مهار کند. بخش بزرگی از مشکلات اقتصادی ایران کنونی، ناشی از ساختار معیوب حاکمیت است کە با تحمیل ایدوئولوژی جاەطلبانە بر اقتصاد و بر معیشت، مردم را در تنگنا قرار دادە است».
طبری نیز میکند کە “جابهجایی افراد هیچ اعتباری نزد مردم ندارد و شهروندان به این ریاکاریها اعتماد ندارند.”
چشمانداز آینده؛ احتمال تداوم و گسترش
به گفتە بسیاری از کارشناسان بدون حل ریشهای مسائل اقتصادی، جنبش میتواند از مطالبات معیشتی به تقاضاهای سیاسی گستردهتر تبدیل شود، با پتانسیل سرایت به لایههای مختلف جامعه.
کسری قرهداغی معتقد است که آینده این اعتراضات به عوامل داخلی و خارجی بستگی دارد. او توضیح میدهد: «چشمانداز اعتراضات را باید در دو سطح همزمان دید: یکی سطح داخلی که به مسائل معیشتی و زندگی روزمره مردم مربوط میشود، و دیگری سطح بیرونی که به روابط بینالمللی و سیاست خارجی وابسته است. این اعتراضات میتواند به لایههای اجتماعی و سیاسی گستردهتری سرایت کند، اما هنوز یک برنامه یا مانیفست روشن و مشخص ندارد.»
او همچنین میگوید کە “پیدا کردن یک زبان و مطالبه مشترک میان معترضان، همراه با ورود افراد و گروههای جدید به صحنه، نقش کلیدی در عمقبخشی و ادامهدار شدن این جنبش خواهد داشت”.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
عدنان حسنپور پیشبینی میکند: « حکومت حتی اگر موفق به سرکوب این اعتراضات شود، بیتردید بدون تغییرات عمیق سیاسی و توافقی کامل با دنیای غرب، به ویژه آمریکا، به نحوی که منجر به رفع تحریمها و بازگشت ایران به معادلات اقتصادی جهان شود، مجدداً اعتراضات عمومی به خیابانها بازخواهد گشت. به طور کلی، تا هنگامی که در حوزه سیاست، تصمیم جامعی در مورد تغییرات عمیق در ساختار قدرت اتخاذ نگردد، چنین اعتراضاتی ادامه خواهند داشت».
تجربه اعتراضات گذشته در ایران نشان میدهد که حتی با سرکوبهای شدید و خونین، بدون تغییرات سیاسی اساسی، توجه واقعی به مطالبات مردم و دستیابی به توافق جامع با غرب برای رفع تحریمها، نارضایتیهای عمیق فروکش نخواهد کرد و اعتراضات مردمی ناگزیر به خیابانها بازخواهند گشت.
