قرار بود هیئتهای آمریکا و ایران روز جمعه در این محل دیدار کنند؛ دیداری که نقطه اوج هفتهای پر فراز و نشیب در عرصه دیپلماسی میتوانست باشد. هفتهای که از عصر یکشنبه ۱۴ ژوئن با پیام دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، در شبکههای اجتماعی آغاز شد؛ پیامی که در آن از “کشتیهای جهان” خواست «موتورهای خود را روشن کنند.»
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
با وجود اعلام ترامپ مبنی بر دستیابی آمریکا و ایران به یک “توافق صلح”، هیچ جزئیاتی منتشر نشد. رسانههای نزدیک به حکومت ایران به تدریج بخشهایی از یک تفاهمنامه را منتشر کردند و گزارشهایی نیز درباره امضای الکترونیکی یک توافق اولیه از سوی دو طرف منتشر شد. ترامپ گفت مراسم امضای “رسمی” روز جمعه ۱۹ ژوئن در سوئیس برگزار خواهد شد.
در ادامه هفته، مقامهای آمریکایی در برابر پرسشها درباره این توافق اولیه پاسخ روشنی ندادند، در حالی که ترامپ برای شرکت در نشست سران گروه هفت راهی فرانسه شد. با افزایش فشارها، ترامپ شامگاه چهارشنبه و زودتر از انتظار، متن رسمی توافق را شخصاً در جریان ضیافتی مجلل در ورسای امضا کرد. مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران نیز آن را در تهران امضا کرد.
این تفاهمنامه اکنون دورهای ۶۰ روزه از مذاکرات را آغاز میکند که محور اصلی آن آینده برنامه هستهای ایران خواهد بود. دولت سوئیس روز پنجشنبه اعلام کرد «مذاکرات اولیه» میان آمریکا و ایران با حضور میانجیها (پاکستان و قطر) همچنان طبق برنامه برگزار خواهد شد. اما این دیدار به لغو شده است.
همه این تحولات پس از ماهها کارزار بمباران در سراسر خاورمیانه رخ میدهد؛ جنگی که هزاران کشته، از جمله ۱۳ نظامی آمریکایی، بر جای گذاشت و اقتصاد جهانی را دچار آشفتگی کرد. اما این تنها آغاز داستان است و پرسش اصلی که بر گفتوگوهای کوهستانی سوئیس سایه انداخته این است که دقیقاً چه نوع تاریخی در آنجا رقم خواهد خورد.
ترامپ میگوید جهان را نجات داده است
ما روز چهارشنبه در کنفرانس خبری ترامپ در حاشیه نشست گروه هفت حضور داشتیم؛ جایی که او از مزایای چارچوب توافق جدید با ایران سخن گفت.
در کنفرانسی که بیشتر به مجموعهای از جنجالیترین اظهارات چند روز گذشته شباهت داشت، ترامپ از رهبری جدید ایران تمجید کرد، مدعی شد به تغییر رژیم دست یافته و از وقوع یک “هولوکاست هستهای” جلوگیری کرده است. او همچنین تهدید خود مبنی بر “بمباران شدید ایران” در صورت شکست مذاکرات برای رسیدن به توافقی گستردهتر را تکرار کرد.
وقتی از او پرسیده شد چرا مطمئن است ایران مطابق متن توافق، برای عبور از تنگه هرمز عوارض تعیین نخواهد کرد، پاسخ داد: «عقل سلیم. آنها نمیخواهند بمباران شوند.»
نفس راحت رهبران گروه هفت
رهبران گروه هفت روز چهارشنبه حمایت چشمگیری از ترامپ نشان دادند. امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه، این توافق را اقدامی “عاقلانه” توصیف کرد و حتی پیشنهاد داد ماموریتی مشترک از فرانسه و بریتانیا برای کمک به اجرای توافق در تنگه هرمز مستقر شود؛ پیشنهادی که ترامپ بهسرعت آن را نادیده گرفت.
رونا بنتی عبدالرزاق، مدرس مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی لندن، نیز این توافق را “گامی مثبت” توصیف کرد.
او به دویچه وله گفت: «این آغاز چیزی است که امیدواریم به یک توافق صلح بلندمدتتر میان آمریکا و ایران تبدیل شود. این توافق قطعاً بخش زیادی از تنشهایی را که در منطقه و فراتر از آن در حال افزایش بود، کاهش خواهد داد.»
او افزود: «بحران انرژی فقط دولتها را تحت تاثیر قرار نمیدهد. مردم عادی هم آسیب میبینند. بنابراین فکر میکنم دستکم فعلاً همه با آسودگی نفس خواهند کشید.»
اما مکرون در کنار حمایت از توافق، با دقت واژههایی را انتخاب کرد که نشاندهنده نگرانی او از چشمانداز بلندمدت آن بود. او به خبرنگاران گفت: «آیا این توافق همه چیز را حل میکند؟ خیر. آیا خطراتی وجود دارد؟ بله.»
تردیدها درباره تفاهمنامه
کمتر کسی ادعا میکند این توافق همه مشکلات را حل خواهد کرد.
بحثهای مربوط به تفاوت میان معاهده و تفاهمنامه، بیانیه و سند غیررسمی، یا جمعبندی و بیانیه مشترک، معمولاً به دیپلماتها و علاقهمندان جدی سیاست خارجی محدود میشود.
اما نکته اصلی این است: هنوز توافق نهایی وجود ندارد. آنچه فعلاً وجود دارد یک توافق موقت برای توقف درگیریها و بازگشایی تنگه هرمز است؛ یعنی حل مشکلاتی که خود جنگ ایجاد کرده، نه بازگشت به شرایط پیش از جنگ.
میعاد ملکی، پژوهشگر ارشد برنامه ایران در بنیاد دفاع از دموکراسیها در واشنگتن، به دویچه وله گفت: «دولت آمریکا میتوانست توافق بسیار بهتری به دست آورد، اما در عین حال تمایل زیادی برای بازگشایی تنگه هرمز وجود داشت.»
او افزود که نزدیک بودن انتخابات میاندورهای آمریکا باعث شده مقامهای آمریکایی با یک “ساعت سیاسی” در حال شمارش معکوس مواجه باشند.
توافق با ایران همچون “یک دیوار”
ترامپ مدعی است جوهره توافق او این است که ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نخواهد کرد. این همان وعدهای است که ایران پیشتر نیز چندین بار داده بود؛ از جمله در توافق هستهای سال ۲۰۱۵، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، که در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما و با میانجیگری اتحادیه اروپا حاصل شد.
ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود به شدت از آن توافق انتقاد کرد و در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد.
او روز چهارشنبه گفت: «توافق اوباما جادهای به سوی سلاح هستهای بود. اما توافق ترامپ، اگر بخواهیم این نام را روی آن بگذاریم، دیواری در برابر سلاح هستهای است. هیچکس از این دیوار عبور نخواهد کرد. ما یک دیوار ساختهایم.»
اما اینکه او بتواند به نتیجهای بسیار فراتر از مدل برجام (محدودیتهای هستهای در برابر کاهش تحریمها) دست پیدا کند، هنوز بسیار نامطمئن است.
بیشتر بخوانید: توافق ۶۰روزه؛ آیا اسرائیل در محاسبات آمریکا به حاشیه رفته؟
ترامپ خود در سال ۲۰۲۰ هشدار داده بود که ایران «هیچوقت در جنگ پیروز نشده، اما هیچوقت هم در مذاکره شکست نخورده است.»
آلن ایر، عضو مؤسسه خاورمیانه و از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در برجام، به دویچهوله گفت: «اینکه ایران چه میگوید انجام خواهد داد یا نخواهد داد، چندان اهمیتی ندارد. آنچه اهمیت دارد سطح نظارتی است که میپذیرد.»
او افزود: «زمانی میتوانم توافق احتمالی ترامپ را با برجام مقایسه کنم که ترامپ و همکارانش واقعاً موفق به مذاکره و دستیابی به چنین توافقی شوند.»
اعتراف به شکست
امید نوریپور، نایبرئیس پارلمان آلمان (بوندستاگ) و سیاستمدار ایرانیتبار، به دویچه وله گفت توافقی که اکنون روی میز قرار دارد «اعتراف به شکست از سوی طرف آمریکایی» است.
او گفت: «اینکه اکنون بهسادگی از این درگیری خارج شوند، مردم ایران و سراسر منطقه را با حکومتی قدرتمندتر رها میکند.»
او افزود: «اگر آمریکا اکنون تصور میکند میتواند صرفا به این دلیل با ایران توافق کند که جمهوری اسلامی وعده داده بمب اتمی نسازد، در واقع این حقیقت را نادیده میگیرد که آنها بارها چنین وعدهای دادهاند اما بارها نیز هر توافقی را تضعیف یا نقض کردهاند.»
نوریپور ادامه داد: «همچنین حکومتی که اکنون میتواند منابع بسیار بیشتری را صرف سرکوب داخلی و اقدامات تهاجمی در سراسر منطقه کند. اگر اکنون ۳۰۰ میلیارد دلار در اختیار این حکومت قرار دهید، در واقع به تثبیت آن کمک کردهاید؛ نه برای رفاه مردم ایران، بلکه برای تهاجم بیشتر و دیکتاتوری نظامی بیشتر. اگر اکنون همه تحریمها را، همانگونه که توافق شده، لغو کنید، علاوه بر آن به این حکومت مشروعیت نیز میبخشید. و این روز خوبی نیست. اگر طرف آمریکایی اکنون تصور میکند که میتواند صرفاً به این دلیل با ایران به توافق برسد که آنها وعده دادهاند سلاح هستهای نسازند، در این صورت درک نمیکند که آنها بارها چنین وعدهای دادهاند، اما بارها هر توافقی را تضعیف یا نقض کردهاند.»
راهی دشوار در پیش
اکنون انتظار میرود مذاکرهکنندگان در اقامتگاه تاریخی بورگنشتوک وارد بررسی جزئیات شوند. به نظر میرسد هیئتهای حاضر نیز تمایل دارند این گفتوگوها دور از نگاه رسانهها انجام شود.
برخلاف اجلاس صلح اوکراین که در سال ۲۰۲۴ در همین محل برگزار شد و خبرنگاران امکان دسترسی به برخی رهبران را داشتند، این بار رسانهها اجازه ورود ندارند.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
همچنین نباید فراموش کرد که دو سال پس از آن نشست، جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد. توافق صلح سودان که در دهه ۲۰۰۰ در همین اقامتگاه امضا شد نیز با توجه به جنگ داخلی سالهای اخیر، اکنون یادآور تجربهای تلخ است. دستیابی به صلحی پایدار کار سادهای نیست.
دوره ۶۰ روزه پیشبینیشده برای مذاکرات اولیه آمریکا و ایران نیز بهوضوح یک چارچوب انعطافپذیر است و منطقه ممکن است برای مدتی طولانی در وضعیت «توافق موقت» باقی بماند.
